Zgodnie z art. 10a ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o ochronie zwierząt zabrania się puszczania psów bez możliwości ich kontroli i bez oznakowania umożliwiającego identyfikację właściciela lub opiekuna. Zakaz ten nie oznacza jednak, że zwierzę zawsze musi być w kagańcu i na smyczy. Środki ostrożności, które należy zachować, będą różniły się w zależności od cech konkretnego zwierzęcia, które może stwarzać określone ryzyko. Opiekun zwierzęcia, który nie prowadzi psa na smyczy, ale kontroluje go "w stopniu gwarantującym bezpieczeństwo publiczne" nie narusza wskazanego przepisu (por. np. wyrok NSA z 27 czerwca 2017 r., sygn. akt II OSK 3039/15, LEX nr 2380250).
Do określenia szczegółowych obowiązków opiekuna psa w kontekście jego przebywania w przestrzeni publicznej upoważniona jest rada gminy, która czyni to w drodze regulaminu utrzymania czystości i porządku na terenie gminy. Taki regulamin wiąże nie tylko mieszkańców danej gminy, ale również te osoby, które choćby tymczasowo znajdują się na jej terenie. Gminy nie mogą całkowicie zakazać spuszczania psów ze smyczy i różnie określają ten obowiązek.
Najczęściej dopuszczalne jest zwolnienie psa ze smyczy przy spełnieniu warunków określonych ustawą ochronie zwierząt, tj. gdy pies jest oznakowany w sposób umożliwiający identyfikację właściciela lub opiekuna i właściciel lub opiekun sprawuje kontrolę nad psem. Zwalniając psa ze smyczy zawsze należy mieć na względzie bezpieczeństwo ludzi, innych zwierząt i uczestników ruchu drogowego. Niekiedy zwolnienie psa ze smyczy dopuszczalne jest na określonych terenach, np. słabo zaludnionych lub uczęszczanych przez ludzi.
Podobnie jest w przypadku bezwzględnego nakazu noszenia przez psy kagańców. Tu również należy pamiętać, że ewentualny nakaz noszenia przez psy kagańców musi być – tak samo jak nakaz używania smyczy – proporcjonalny. Przykładowo psy należące do ras wskazanych w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 28 kwietnia 2003r. w sprawie wykazu ras psów uznawanych za agresywne zostały uznane za ras stwarzające większe zagrożenie dla ludzi i zwierząt niż inne. Zważywszy zatem ustawową reglamentację samej możliwości utrzymywania takich psów, należy przyjąć, że w stosunku do tych ras niezbędne będą bardziej rygorystyczne zasady przemieszczania się w przestrzeni publicznej i takie zasady mogą być ujęte właśnie w gminnych regulaminach. Istotne również jest to, żeby zwierzęciu nie wyrządzać cierpienia.
Bezwzględne nakazy dotyczące wszystkich psów mogłyby prowadzić do działań niehumanitarnych w stosunku do tych z nich, które kagańca nosić nie powinny ze względu na stan ich zdrowia, czy specyficzne cechy danej rasy. Istotne jest również, że na terenie gminy muszą znajdować się miejsca, gdzie można wypuszczać psy bez smyczy i kagańca. W przeciwnym wypadku doszłoby do sytuacji, w której psy nie mogłyby się nigdzie swobodnie wybiegać, a tym samym zrealizować swoich naturalnych potrzeb eksploracyjno-poznawczych.
Na terenach leśnych zakaz puszczania psów luzem określony jest wprost w art. 30 ust. 1 pkt 13 ustawy o lasach. Można zatem chodzić z psem bez smyczy ale pod warunkiem, że opiekun zachowuje nad zwierzęciem pełną kontrolę, czyli np. wtedy, gdy pies reaguje na jego komendy i daje się przywołać a zachowanie psa gwarantuje, że wszyscy wokół będą czuli bezpiecznie. Stosownie do art. 77 § 1 i 2 Kodeksu wykroczeń kto nie zachowuje zwykłych lub nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny do 1000 złotych albo karze nagany. Kto dopuszcza się opisanego wyżej czynu przy trzymaniu zwierzęcia, które swoim zachowaniem stwarza niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia człowieka, podlega karze ograniczenia wolności, grzywny albo karze nagany.
Stosownie do art. 77 § 3 Kodeksu wykroczeń kto w lesie puszcza luzem psa, poza czynnościami związanymi z polowaniem, podlega karze grzywny albo karze nagany. Cytowane wyżej przepisy nie wspominają ani o smyczy ani o kagańcu. Jest natomiast mowa o zwykłych lub nakazanych środkach ostrożności przy trzymaniu zwierzęcia. Nie istnieje ustawowa definicja tychże środków, dlatego też za zwykłe środki ostrożności uznaje się zdrowy rozsądek posiadacza psa, który zna psychikę zwierzęcia i faktycznie jest w stanie nad nim zapanować. Z kolei nakazane środki ostrożności wynikają z obowiązujących przepisów prawa, w szczególności przepisów lokalnych, czyli wspomnianych wyżej regulaminów utrzymania porządku i czystości.